13.12.17

Para que serve un filólogo?



Algunhas veces, tras unha breve disertación privada (a un amigo, á miña familia…) de natureza filolóxica, comentando, por exemplo, algunha etimoloxía curiosa, non son quen de ceibarme dun oneroso interrogante: para que serve un filólogo? Poñamos por caso que lles conto aos meus fillos, non por ir de listillo, conste, senón porque a cousa sae na conversa, que as palabras galegas callar e coagular ou comungar e comunicar son curmás. O máis probable é que os chavales digan algo como ahá, pero me miren cunha expresión que, no fondo, quere dicir: pois mira ti que ben. E para iso tanto estudaches? Esta indisimulada dúbida existencial que, en ocasións, me anega lémbrame a pregunta, por demais inevitable, que unha vez se facía un poeta: para que serve un poeta? 
Un filólogo tamén sabe, entre outras moitas cousas máis (todas, como se ve, curiosas e utilísimas), que é un til de nasalidade. Non me dirá vostede que non sabe o que é un til de nasalidade? Non, non é unha pinza para poñer no nariz. Un til de nasalidade é un símbolo gráfico que se usa en portugués para indicar que unha vogal é nasal: razão, nações. É o mesmo revirigancho (fermoso vocábulo!) que usamos en galego (e en español) para coroar a letra ene, co resultado do grafema eñe (ñ), tan castizamente español (e tan deostado por outras normas gráficas do galego alleas ás oficiais).  
Pois ben. Se hoxe lles conto que, como semella resultar evidente, non teño moi clara a proxección utilitaria dun filólogo, non é para abominar de tan nobre oficio, senón máis ben para enaltecelo na ara da máis sofisticada tecnoloxía da comunicación. Eu, que aprendín a escribir cunha pizarra e un pizarrín, síntome, como filólogo e como editor, un privilexiado por ter podido ser coetáneo da emerxencia e eclosión da Internet, sen dúbida a mudanza na comunicación humana máis profunda e radical dende a invención do libro impreso. 
Nas miñas aulas do mestrado en edición contáballes aos alumnos, maiormente nativos dixitais, que para redactar cunha máquina de escribir o texto da miña tese de licenciatura, cando tiña que grafar unha palabra portuguesa con til de nasalidade, imprimía un eñe no papel e logo cunha tesouriña recurtáballe o til, cunha pinza de depilar aplicáballe un chisquiño de cola por atrás e pegaba o minúsculo recorte encima da vogal nasal da palabra en cuestión. E así para cada vez (e foron moitísimas!) que debía reproducir algún vocábulo luso co diaño do til de nasalidade.  
Hoxe, escribindo estas liñas no meu portátil, confeso a vostede que sinto máis orgullo que saudade daqueles tempos. Pois todo, na evolución das cousas humanas, é unha cadea que nunca rompe.

4.11.17

O tema catalán



Difícil é subtraerse nos últimos meses á tendencia monopolística da atención social e informativa en España (e media Europa). Refírome, claro, ao tema catalán. Non hai reunión, café matinal, xantar familiar, té vespertino, cea de traballo, festa sorpresa,  encontro casual ou conversa laboral que, dun xeito ou doutro, non remate no tema catalán. E, como o tema catalán está absolutamente capilarizado por todo o ancho e longo da vella pel de touro, resulta que hai tomar partido (o cal, dito sexa de paso, a min prodúceme unha preguiza infinita).
Porque o tema catalán xa non é, malia o que quixeran moitos cataláns proclives á autarquía patolóxica, só catalán: o tema catalán é profundamente español e, nas súas orixes, conformación e evolución posterior, remite a claves netamente hispánicas, no fundamental relativas á desproporcionada importancia que, en toda España, concedemos á nosa propia identidade, persoal e colectiva. Un amigo americano mencionoume o estupor que lle produce que en Galicia todo o mundo lle fale de Galicia, sobrevalorando dun xeito, ao seu xuízo, sorprendente a súa historia, as súas lendas, as súas tradicións, que, na verdade, non son nin máis interesantes ca a historia, as lendas e as tradicións de Wisconsin ou Minnesota, coa diferenza de que nos Estados Unidos (dez veces máis grande ca España e con seis veces máis habitantes) a ninguén de California se lle ocorre crerse máis listo nin máis guapo que alguén de Nova Inglaterra, sobre todo porque son cousas que resultan moi pouco prácticas e que, como se adoita dicir, retrasan innecesariamente a hora da cea. 
Eu creo, sinceramente, que Rajoy e Puigdemont son o produto de última xeración dunha retesía histórica que, vaia vostede a saber, ao mellor non ten solución e punto, e hai que roela e non queda outra. Nas súas moi divertidas memorias, José María de Areílza, conde de Motrico, que foi ministro de Exteriores do primeiro goberno da Transición, afirma (en 1976): «A incompatibilidade do español para negociar con outro español é algo visceral que arranca da nosa entraña nacional». Algo disto anda detrás do tema catalán, e, como os ollos do Guadiana que aparecen e desaparecen, a desconfianza do outro, a afirmación obsesiva da identidade propia e o desprezo da condición colectiva, a cal, para xeral beneficio da cousa pública, se nos podería supoñer, van e veñen ciclicamente na historia da pobre España. Cando, tras tantos anos de sangue e sufrimento en Euskadi, pensabamos que o país fluía finalmente cara á concordia e o mutuo entendemento, o lume do desencontro e a carraxe acendeuse de novo.
Hai douscentos anos que Goya pintou a alegoría de dous fulanos que, mentres se afunden na lama, se atizan ben ao seu sabor con senllas trancas. Todo xenio é un profeta.

19.10.17

Dor de España



Neste ano 2017 que comeza a esmorecer, tres feitos directamente relacionados coa miña prezada patria chica, A Estrada, quixeron que botara a vista atrás para visitar o pasado, ese país estranxeiro onde as cousas se fan doutro xeito. Non me entenda vostede mal, que non quero falar de min pero é a verdade (e tamén a inmodestia excesiva é de parvos) que a algúns dos meus queridos amigos da vila ocorréuselles que eu podería ser o pregoeiro da Festa do Salmón, veterana cita gastronómica, festiva e primaveral. O texto que redactei para tal efecto ía escrito co corazón, dende os máis fondos vencellos coas xentes e as lembranzas da miña nenez no barrio de Bedelle. Semanas despois, subido a un venerable autocar dos anos cincuenta aparcado fronte á maxestosa casa consistorial estradense, participei no programa Anacos de Vida, que produce e dirixe o sempre inquedo Aser Álvarez, relatando fragmentos da historia da miña familia, non polo seu valor de seu, senón porque considero que son, en efecto, anacos paradigmáticos da recente historia do meu país (España, por se hai dúbidas). E, finalmente, cumpríndose o pasado 18 de setembro o centenario de meu pai, Mario Blanco Fuentes, alcalde que foi da Estrada entre 1959 e 1971, o Seminario de Estudios Locais, que é un orgullo para a vila, quixo organizar unhas xornadas de lembranza da súa dimensión pública, na que, canda varios relatores máis, colaborei achegando a miña visión, inevitablemente subxectiva, do home e o seu tempo. 
Tan emotivas (case debera dicir emocionantes) visitas ao pasado provocaron, dígolle a verdade, que o malísimo momento que está pasando España me inflixa un sentimento de perda aínda máis agudo. Tras un millón de mortos entre 1936 e 1939, que sinalaron o paroxismo daquela dor de España que atormentaba a Unamuno, meu pai debuxou o seu mapa de mundo sobre un dos poucos elementos inmutables e con capacidade de ordenar o caos: o amor. Os centos de fotos, en branco e negro, que hoxe contemplo da miña familia, miñas e dos meus irmáns e curmáns, das miñas avoas e tías, son iconas da concordia, dun grupo que ansía, sobre calquera outra cousa, establecer as coordenadas sobre as que alicerzar un proxecto de vida. Nunha longuísima noite de pedra, foi unha xeración que soubo dar luz ao futuro e construír penosamente unha casa común. Unha casa común que (ai, dor de España!) seguimos empeñados en derrubar.